Αν ο Έρικ Άρθουρ Μπλαιρ γνωστός περισσότερο με το συγγραφικό του ψευδώνυμο Τζωρτζ Όργουελ, γεννημένος σαν (προ)χθες το 1903, ζούσε στην εποχή μας, πιθανότατα θα είχε μια παράξενη διαπίστωση: είχε δίκιο σχεδόν σε όλα, απλώς όχι με τον τρόπο που ο ίδιος φανταζόταν.
Για δεκαετίες διαβάζαμε το “1984” σαν προφητεία ενός σκοτεινού ολοκληρωτικού μέλλοντος, ενός κόσμου όπου ο Μεγάλος Αδελφός παρακολουθεί τους πάντες, η εξουσία λογοκρίνει τα πάντα και η Αστυνομία Σκέψης τιμωρεί κάθε παρέκκλιση. Πιστεύαμε ότι αν αυτός ο κόσμος ερχόταν ποτέ, θα τον αναγνωρίζαμε αμέσως. Θα φορούσε στολή. Θα μιλούσε με διαταγές. Θα επέβαλλε σιωπή με ωμή βία. Όμως η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ πιο εξελιγμένη και πιο ύπουλη...
Ο Μεγάλος Αδελφός δεν ήρθε με μπότες. Ήρθε με smartphone, εφαρμογές, social media, όρους χρήσης που αποδεχόμαστε χωρίς να διαβάζουμε, αλγόριθμους που γνωρίζουν τι μας θυμώνει, τι μας φοβίζει, τι μας κρατά καθηλωμένους σε μια οθόνη. Και κυρίως, ήρθε μέσα από τη γλώσσα.
Εδώ ο Όργουελ παραμένει αφοπλιστικά επίκαιρος. Είχε καταλάβει ότι η εξουσία δεν κυριαρχεί μόνο ελέγχοντας τα σώματα. Κυριαρχεί ελέγχοντας τις λέξεις, γιατί όταν διαβρώνεται η γλώσσα, διαβρώνεται και η σκέψη. Αρκεί να κοιτάξει κανείς τη δημόσια γλώσσα της εποχής μας, στην Ελλάδα αλλά και συνολικά στη Δύση.
Η παρακολούθηση βαφτίζεται «εθνική ασφάλεια». Η ακρίβεια γίνεται «πληθωριστική πίεση». Οι περικοπές λέγονται «δημοσιονομική προσαρμογή». Η στασιμότητα μετατρέπεται σε «ανθεκτικότητα». Η προπαγάνδα ονομάζεται «επικοινωνιακή στρατηγική». Κάπως έτσι, η πραγματικότητα δεν ακυρώνεται, απλώς επαναδιατυπώνεται...
Ίσως αυτή να είναι και η πιο οργουελική συνθήκη του σήμερα. Δεν χρειάζεται πλέον να μας υποχρεώσουν να πιστέψουμε το ψέμα. Αρκεί να μας κουράσουν τόσο, ώστε να πάψουμε να αναζητάμε την αλήθεια. Στην Ελλάδα -και όχι μόνο- αυτό γίνεται συχνά σχεδόν αθόρυβα. Όχι με ωμό αυταρχισμό, αλλά με συνεχή διαχείριση του φαίνεσθαι και με την παραγωγή μιας παράλληλης αφήγησης όπου η εικόνα της κανονικότητας γίνεται σημαντικότερη από την ίδια την πραγματικότητα...
Η μεγάλη ειρωνεία είναι ότι ο οργουελικός κόσμος δεν οικοδομήθηκε τελικά μόνο από κράτη. Οικοδομήθηκε και από αγορές, πλατφόρμες και ψηφιακά οικοσυστήματα. Ο έλεγχος δεν επιβάλλεται πάντα από πάνω. Συχνά προσφέρεται από εμάς τους ίδιους εθελοντικά, καθημερινά, με ένα κλικ στο “accept”.
Ο Όργουελ φοβόταν την ημέρα που η εξουσία θα απαγορεύει τα βιβλία. Ίσως σήμερα να φοβόταν περισσότερο την ημέρα που κανείς δεν θα έχει πια τη συγκέντρωση να τα διαβάσει. Γιατί ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι μόνο ο αυταρχισμός της εξουσίας. Είναι η εθελοντική παραίτηση της κοινωνίας από την κριτική σκέψη. Και τότε ο Μεγάλος Αδελφός γίνεται σχεδόν περιττός, γιατί θα τον έχουμε ήδη εσωτερικεύσει...
